: अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पाकिस्तानमा रहेको विशाल तेल भण्डार विकास गर्न अमेरिका र पाकिस्तानबीच सम्झौता भएको बताएका छन्।
आफ्नो सामाजिक सञ्जालमा जारी गरिएको सन्देशमा ट्रम्पले अमेरिकाले पाकिस्तानसँग एउटा सम्झौता गरेको बताएका हुन्। यसअन्तर्गत दुवै देशले पाकिस्तानको ठूलो तेल भण्डार विकास गर्न मिलेर काम गर्नेछन्।
उनले भने, 'हामी हाल यो साझेदारीको नेतृत्व गर्ने तेल कम्पनी छनौट गर्ने प्रक्रियामा छौं। कसलाई थाहा छ, सायद पाकिस्तानले कुनै दिन भारतलाई तेल बेच्नेछ!'
पाकिस्तानमा तेल र ग्यास उत्पादन विगत केही वर्षदेखि निरन्तर घटिरहेको समयमा यो भनाइ आएको हो। त्यसैले स्थानीय माग पूरा गर्न विदेशबाट खरिद बढेको छ।
पाकिस्तान पेट्रोलियम सूचना सेवाले दिएको जानकारी अनुसार पछिल्ला केही महिनामा तेल उत्पादन ११ प्रतिशतले घटेको छ। यस अवधिमा पाकिस्तानको ठूलो तेल र ग्यास भण्डारमा उत्पादनमा गिरावट देखिएको छ।
यी तेल क्षेत्र र ग्याँस क्षेत्रमध्ये कादिरपुर, सुई, उच र माडी जस्ता प्रमुख क्षेत्र बाहेक अन्य क्षेत्रमा पनि गिरावट रेकर्ड गरिएको छ। पाकिस्तानमा सञ्चालित प्रमुख तेल तथा ग्यास कम्पनीको उत्पादनमा पनि गिरावट आएको छ।
यस्तो अवस्थामा अमेरिकी राष्ट्रपतिको यो भनाइपछि केही मानिसले तेल भण्डार कहाँ छ भनेर प्रश्न सोधिरहेका छन्।
पाकिस्तानमा कुन कुन क्षेत्रमा तेल अन्वेषण भइरहेको छ र के यस क्षेत्रमा अमेरिकी साझेदारीको घोषणाले पाकिस्तानमा चीनको पूँजी लगानीलाई असर गर्न सक्छ भनेर पनि सोधिएको छ।
पाकिस्तानसँग कति तेलको भण्डार छ ?
पाकिस्तानमा तेल अन्वेषणको क्षेत्रमा धेरै कम्पनी काम गरिरहेका छन्। तर पछिल्ला केही दशकमा तेल अन्वेषण र यसको उत्पादनमा कुनै उल्लेखनीय वृद्धि देखिएको छैन।
पाकिस्तान पेट्रोलियम सूचना सेवाको तथ्याङ्क अनुसार डिसेम्बर २०२४ सम्ममा देशको तेल भण्डार २ करोड ३८ लाख ब्यारेलसम्म थियो।
'पाकिस्तानमा स्थानीय रूपमा उत्पादित तेलले देशको आवश्यकताको १०-१५ प्रतिशत मात्र पूरा गर्छ। बाँकी ८० देखि ८५ प्रतिशत आयात गरिन्छ,' धेरै तेल कम्पनीमा वरिष्ठ पद सम्हालेका ऊर्जा विज्ञ मोहम्मद वासी खानले बीबीसीलाई भने।
उनले अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनको मूल्याङ्कन अनुसार पाकिस्तानमा नौ अर्ब ब्यारेलसम्मको पेट्रोलियम भण्डार रहेको बताए। तर व्यावसायिक रूपमा उपलब्ध नभएसम्म निश्चित मान्न सकिँदैन।
वासी खानले भने, 'पाकिस्तानमा तेल अन्वेषण गर्ने विगतमा गरिएका प्रयासहरू धेरै सफल भएका छैनन्। यसको कारण यस कामका लागि पूँजी लगानी र आवश्यक प्रविधिको अभाव हो।'
उनले अमेरिकी राष्ट्रपतिले अहिले गरेको घोषणासँगै अमेरिकी सरकारले पाकिस्तानको तेल क्षेत्रबाट तेल निकाल्न काम गर्न ठूलो तेल कम्पनीलाई आग्रह गर्ने बताए।
पाकिस्तानमा तेल अन्वेषण कहाँ भइरहेको छ ?
हाल पाकिस्तानका चारै प्रान्तमा तेल अन्वेषण भइरहेको छ। यस क्षेत्रका विज्ञका अनुसार यसका लागि धेरैजसो काम सिन्ध प्रान्तमा भइरहेको छ।
पाकिस्तानमा तेल तथा ग्यास अन्वेषण र उत्पादन सम्बन्धी पाकिस्तान क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीको प्रतिवेदन अनुसार हाल सिन्धमा तेल तथा ग्यास इनारहरूको कुल संख्या २४७ छ।
पञ्जाबमा यो संख्या ३३ छ भने खैबर पख्तुनख्वामा १५ वटा तेल कुवा र बलुचिस्तानमा चार वटा तेल कुवामा काम भइरहेको छ।
यस प्रतिवेदन अनुसार यी मध्ये धेरै इनारको काम पूरा भइसकेको छ। अर्थात् तेल र ग्यास निकालिएको छ र ती अहिले सुकेका छन्। जबकि अन्यमा काम भइरहेको छ।
पाकिस्तान इन्स्टिच्युट अफ डेभलपमेन्ट इकोनोमिक्सकी ऊर्जा क्षेत्रकी विज्ञ डा. अफियाका अनुसार प्राविधिक रूपमा सुरक्षा चिन्ता, कर र राजस्व संरचना आदिका कारण हाल बलुचिस्तान र खैबर पख्तुनख्वामा धेरै काम भएको छैन।
उनले राज्यहरूलाई राजस्व बाँडफाँडमा ठूलो हिस्सा दिएर सुरक्षाको जिम्मेवारी लिन आग्रह गर्न सकिने बताइन्।
सेप्टेम्बर २०२१ मा पाकिस्तान तेल तथा ग्यास विकास कम्पनीले खैबर पख्तुनख्वाको लकी मारवत जिल्लाको बेटनी एफआर क्षेत्रमा ग्यास र तेलको भण्डार पत्ता लगाएको थियो।
जुन २०२२ मा मादी पेट्रोलियम कम्पनीले उत्तरी वजिरिस्तानको बन्नु वेस्ट ब्लकको तहसील शेवामा ग्यास र तेलको ठूलो भण्डार पत्ता लगायो, जुन यस प्रकारको अन्तिम ठूलो खोज थियो।
पेट्रोलियम डिभिजनका संसदीय सचिव मियाँ खान बुगतीले बीबीसीलाई बताएअनुसार सिन्धमा यस विषयमा धेरै काम भइरहेको छ भने बलुचिस्तान र खैबर पख्तुनख्वामा पनि धेरै तेल भण्डारहरू छन्। यहाँबाट सरकारले तेल निकाल्ने काम गरिरहेको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पको घोषणाबारे उनले यसबारे केही भन्नु अलि चाँडो हुने बताए। तर उनले यो भनाइलाई पाकिस्तानको तेल क्षेत्रका लागि सकारात्मक भने।
पहिले कुनै अमेरिकी कम्पनीले पाकिस्तानमा तेल भण्डारमा काम गरेको छ ?
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पाकिस्तानमा तेल भण्डारमा काम गर्ने घोषणा गर्दै दुई देशबीचको यो साझेदारीका लागि तेल कम्पनी छनोट गर्ने काम भइरहेको बताए।
ऊर्जा क्षेत्रका विज्ञ मोहम्मद वासी खानले पहिले पनि धेरै अमेरिकी कम्पनी पाकिस्तानको तेल र ग्यास क्षेत्रमा सक्रिय रहेको बताए।
विशेष गरी ओक्सिडेन्टल पेट्रोलियम र युनियन टेक्सासले तेल अन्वेषण र विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
उनका अनुसार यी कम्पनीले पाकिस्तानको तेल र ग्यासको प्रारम्भिक चरणमा महत्त्वपूर्ण सहयोग प्रदान गर्दै आएका छन्।
के यसले पाकिस्तानमा चिनियाँ लगानीलाई असर गर्छ ?
वासी खानले यो घोषणालाई सकारात्मक व्यावसायिक पृष्ठभूमिमा हेर्नुपर्ने बताए।
पाकिस्तानको ऊर्जा क्षेत्रमा बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगले पूँजी लगानी, आधुनिक प्रविधि र स्वस्थ प्रतिस्पर्धालाई प्रवर्द्धन गर्न सक्छ।
उनले भने, 'चीन पाकिस्तानको एक विश्वसनीय र लामो समयदेखिको साझेदार हो र अमेरिकी कम्पनीहरूको संलग्नताले यो सम्बन्धलाई असर गर्ने छैन। वास्तवमा यसले चिनियाँ पूँजी लगानीको वर्तमान अभावलाई क्षतिपूर्ति गर्न सक्छ किनकि यसले अवसरहरूलाई विविधीकरण गर्न मद्दत गर्नेछ।'
उनले थप भने, 'यो सम्भावना चीनका लागि पनि उत्तिकै लाभदायक हुन सक्छ। ठूला परियोजनाहरू अगाडि बढ्दै जाँदा पाकिस्तानको पूर्वाधार र ऊर्जा क्षेत्रमा बलियो उपस्थिति भएका चिनियाँ कम्पनीहरूले निर्माण, इन्जिनियरिङ वा सेवा जस्ता क्षेत्रहरूमा नयाँ भूमिका खेल्न सक्छन्।'
भूराजनीतिक अर्थतन्त्र विज्ञ जाहिद हुसेनले बीबीसीलाई बताएअनुसार अमेरिकी घोषणा भर्खरै बाहिर आएको छ र यसमा के निर्णय गरिएको छ भन्ने पूर्ण विवरण अझै खुलाइएको छैन।
यो अमेरिकी घोषणाले पाकिस्तानमा चीनको पूँजी लगानी र परियोजनाहरूमा कुनै प्रत्यक्ष प्रभाव नपार्ने उनको भनाइ छ। तर यसले अन्य तरिकाले असर गर्न सक्ने उनले बताए।
मियाँ खान बुगतीले चीनको पाकिस्तानसँग छुट्टै आर्थिक सहयोग र परियोजना रहेको बताए। त्यस्तै पाकिस्तानको विश्वका अन्य देशसँग पनि व्यापार र आर्थिक सम्बन्ध छ। यसको आफ्नै दायरा छ।
उनले पाकिस्तानमा तेल भण्डार अन्वेषण गर्ने अमेरिकाको घोषणाले चिनियाँ परियोजनामा कुनै प्रभाव पार्ने आशंकालाई अस्वीकार गरे।
