। सिड्नीको एउटा व्यस्त पार्कमा एक घरविहीन युवाको स्तब्ध पार्ने मृत्युले अस्ट्रेलियामा नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ । सामाजिक सुरक्षाको लागि अब्बल मानिने देशमा कसरी सहायता सेवाहरू नाकाम भइरहेको छ भन्ने अवस्था देखाउन यो घटनाले सहयोग गरेको विश्लेषण भइरहेको छ ।
न्यूज डट कम डट एयूमा प्रकाशित एक रिपोर्टका अनुसार, ३२ वर्षीय नेपाली विद्यार्थीको मृत्यु हुँदासमेत ‘कसैले पनि चाल नपाएपछि’ यो विषय बाहिर आएको हो।
‘द गार्जियन’ले महिनौँ लगाएर गरेको अनुसन्धानले कम्प्युटर साइन्स पढ्न अस्ट्रेलिया पुगेका, तर पछि दुःखद रूपमा सडकमा पुगेर सिड्नीको सेन्ट जेम्स सुरुङमा सुत्ने गरेका मकवानपुरका युवा विक्रम लामाको हृदयविदारक मृत्युको कथा बाहिर ल्याएको छ।
सिड्नीको केन्द्रीय व्यावसायिक जिल्ला (सीबीडी) वारपार गर्न प्रयोग हुने यो मुख्य सुरुङमार्ग हाइड पार्कको मुनि पर्छ र यसलाई स्थानीय तथा पर्यटकहरूले सहरमा सबैभन्दा बढी आवतजावत गर्ने स्थानहरूमध्ये एक मानिन्छ।
वास्तवमा, डिसेम्बर ७ को दिउँसो १२ बजेतिर स्टेसनका कर्मचारीहरूले उनको शव फेला पार्नुअघि करिब एक लाखभन्दा बढी अष्ट्रेलियालीहरू उनको निर्जीव शरीरको नजिकैबाट हिँडेर गएको अनुमान गरिएको छ।
कसैको नजरमा परेनन् विक्रम
उनको मृत्युलाई अहिले ‘अर्थहीन’ भनिएको छ। सेन्ट भिन्सेन्ट्स होमलेसनेस हेल्थ सर्भिसकी नर्सिङ युनिट म्यानेजर एरिन लङ्गबटमले भनिन्, ‘उनी यस्तो व्यक्ति थिए जो सबैको नजरबाट ओझेल परे, र स्पष्ट रूपमा उनी डराएका थिए र उनीसँग कुनै किसिमको सहायता थिएन।’
कानुनी बाटो हुँदै अस्ट्रेलिया आएका तर आफ्नो भिसा स्टाटस गुमाएका वा कहिल्यै स्थायी बसोबास (पीआर) अनुमति नपाएनका विक्रम जस्ता व्यक्तिहरूले आवास, स्वास्थ्य सेवा र आर्थिक सहयोग जस्ता सहायता सेवाहरू पाउन सक्दैनन्।
‘द गार्जियन’ले सोमबार यो अनुसन्धान प्रकाशित गरेपछि धेरै अष्ट्रेलियालीहरूले स्तब्ध हुँदै प्रतिक्रिया दिइरहेका छन्।
सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूको प्रतिक्रिया
‘हे भगवान। यो त अकल्पनीय छ,’ इन्स्टाग्राममा एक जनाले लेखे।
‘यो निकै हृदयविदारक छ,’ अर्काले सहमति जनाए।
एक जनाले भने, ‘सार्वजनिक स्थलमा एक युवाको मृत्यु भएको कसैले चाल नपाउनु सिड्नी सहर र त्यहाँका मानिसहरूको एउटा दयनीय र अमानवीय चित्र हो।’
अर्का एक सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले लेखेका छन्, ‘यो हाम्रो र हाम्रो समाजभित्र गहिरो रूपमा कुहिएको कुराको लक्षण हो। हामी यसप्रति बढी सचेत हुनुपर्छ।’
‘उनको परिवारको लागि यो अत्यन्तै दुःखद हो र यति धेरै मानिसहरूले उनलाई बेवास्ता गर्दै हतार-हतार हिँड्नु भयानक कुरा हो,’ अर्को एक जनाले थपे।
सम्पर्कविहीन भएको परिवार र डीएनए परीक्षण
सुरुङमा आफूसँगै बस्ने परेवाहरूलाई दाना खुवाउन रुचाउने भएकाले माया गरेर ‘बर्डम्यान’ भनेर चिनिने लामा राम्रो जीवनको खोजीमा अस्ट्रेलिया पुगेका थिए। तर सन् २०१३ मा त्यहाँ पुगेको केही समयपछि नै उनको काठमाडौँको दक्षिणमा पर्ने मकवानपुरको एउटा विकट पहाडी गाउँमा रहेको आफ्नो परिवारसँग सम्पर्क टुटेको थियो।
रिपोर्टका अनुसार, उनको परिवारले लामो समयदेखि उनको कुनै खबर पाएको थिएन। गत महिना नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयबाट लामाकी वृद्ध आमालाई डीएनए (डीएनए) परीक्षण गर्न आग्रह गर्दै खबर आउँदा उनीहरू स्तब्ध भएका थिए।
गर्मीको समयमा उनको शव फेला पर्दा त्यो यति नराम्ररी सडेको थियो कि प्रहरीले सुरुमा उनको पहिचान गर्न सकेको थिएन।
बढ्दो आवासको सङ्कट
‘द अस्ट्रेलियन होमलेसनेस मोनिटर २०२४’ का अनुसार २०२३-२४ सम्मको तीन वर्षको अवधिमा देशव्यापी रूपमा सडकमा सुत्ने मानिसहरूको सङ्ख्यामा २२ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ।
न्यु साउथ वेल्समा सन् २०२० यता सडकमा सुत्ने मानिसहरूको सङ्ख्या ५१ प्रतिशतले बढेको छ।
आवास सङ्कट नै बढ्दो घरविहीनताको मुख्य कारण हो। घरभाडा वा आवासको लागत तिर्न नसक्ने समस्यालाई मुख्य कारण बताउँदै घरविहीन सेवाहरू खोज्ने मानिसहरूको सङ्ख्या पछिल्लो तीन वर्षमा ३६ प्रतिशतले बढेको छ।
अधिकांश एजेन्सीहरूले सहयोग माग्नेहरूको सङ्ख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको र सन् २०१९-२० यता मासिक केसलोडमा १२ प्रतिशतले वृद्धि भएको रिपोर्ट गरेका छन्। क्षमताभन्दा बढी माग आएपछि एजेन्सीहरू घरविहीनता रोकथामका कार्यक्रमहरू कटौती गर्न बाध्य भएका छन्।
अस्ट्रेलियामा करिब १,२२,००० मानिस घरविहीन छन्, जसमा आप्रवासी र शरणार्थीहरूको सङ्ख्या निकै उच्च छ।
सन् २०२१ को जनगणना अनुसार, अष्ट्रेलियाको कुल जनसङ्ख्याको २८ प्रतिशत मात्र रहे तापनि विदेशमा जन्मिएका मानिसहरूले अस्ट्रेलियाको घरविहीन जनसङ्ख्याको करिब ४६ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छन्।
द गार्जियनले के लेखेको थियो ?
द गार्जियनले सिड्नीको भूमिगत सुरुङमा ‘बर्डम्यान‘ भनेर चिनिने विक्रम लामाको मृत्युले मानवीय मूल्यको क्षयीकरण र अस्ट्रेलियामा रहेको प्रणालीगत त्रुटिको कहालीलाग्दो कथा लेखेको थियो ।
सिड्नीको मध्यभागमा रहेको व्यस्त सेन्ट जेम्स सुरुङमा महिनौँदेखि एकजना घरविहीन नेपाली युवाको दैनिकी चलिरहेको थियो। हरेक बिहान उनी आफ्नो स्लिपिङ ब्यागबाट निस्कन्थे, पाउरोटीका टुक्राहरू बोकेर सुरुङमा बस्ने परेवाहरूलाई दाना खुवाउँथे।
सुरुङमा सुत्ने अन्य मानिसहरू उनलाई माया गरेर ‘बर्डम्यान‘ भन्थे। तर एक दिन डिसेम्बरको सुरुवाती हप्तामा ती ‘बर्डम्यान‘ आफ्नो बासस्थानबाट निस्किएनन्। परेवाहरू पर्खिरहे, तर उनी आएनन्।
ती युवा थिए, ३२ वर्षीय विक्रम लामा। उनको मृत्युको कथा जति हृदयविदारक छ, त्यति नै यसले अस्ट्रेलियाको घरविहीन सहायता प्रणालीमा रहेको गम्भीर त्रुटिलाई पनि उजागर गरेको छ।
एक सातासम्म बेवास्ता
सिकार भएका उनी करिब एक हप्तासम्म उनको निर्जीव शरीर हाइड पार्कमुनि रहेको उक्त व्यस्त सुरुङको झाडीमा बेवारिसे अवस्थामा रह्यो। ओपल तथ्यांक अनुसार, त्यस अवधिमा करिब एक लाखभन्दा बढी मानिसहरू उनको शरीरको छेउबाट ओहोरदोहोर गरे, तर कसैले पनि उनलाई याद गरेनन्।
जब डिसेम्बर ७ को दिउँसो १२ बजेतिर स्टेसनका कर्मचारीहरूले उनको शव फेला पारे, त्यो यति धेरै सडिसकेको थियो कि प्रहरीले हेरेर मात्र उनको पहिचान गर्न सकेन।
सेन्ट भिन्सेन्ट घरविहीन स्वास्थ्य सेवाकी नर्सिङ युनिट म्यानेजर एरिन लङ्गबटम भन्छिन्, ‘उनी प्रणालीको प्वालबाट खसेका एक डराएका र असहाय व्यक्ति थिए। यो यस्तो लाग्छ कि उनी एक अदृश्य व्यक्ति थिए र यो पूर्ण रूपमा विनाशकारी कुरा हो।‘
सपना बोकेर अस्ट्रेलिया, अनि सम्पर्कविहीन
काठमाडौँबाट दक्षिणमा पर्ने मकवानपुरको एउटा विकट गाउँमा हुर्किएका विक्रम परिवारका लागि आशाको किरण थिए। सन् २०१३ मा राम्रो शिक्षा र कमाइको सपना बोकेर कम्प्युटर साइन्स पढ्न उनी अस्ट्रेलिया पुगेका थिए। ‘हामीसँग पैसा थिएन,’ उनकी भाउजू उषा लामा भन्छिन्, ‘त्यसैले हामीले नौ कट्ठा जग्गा बेचेर उनलाई विदेश पढ्न पठायौँ।‘
तर अस्ट्रेलिया पुगेको केही समयपछि नै उनको परिवारसँग सम्पर्क टुट्न थाल्यो। भतिजा मिलन रुम्बाका अनुसार, सुरुमा दुई-तीन वर्षमा एकपटक फोन आउने गर्थ्यो, तर पछिल्लो सात वर्षदेखि उनी पूर्ण रूपमा सम्पर्कविहीन थिए।
पहिचानका लागि डीएनए परीक्षण र परिवारको पीडा
करिब एक महिनाअघि नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत विक्रमको परिवारले एउटा चकित पार्ने खबर पायो। न्यु साउथ वेल्स प्रहरीले शव पहिचान गर्न नसकेपछि अस्ट्रेलियास्थित नेपाली दूतावासमार्फत विक्रमकी वृद्ध आमा सेतीमाया लामाको डीएनए परीक्षण गर्न आग्रह गरिएको थियो।
परिवारले काठमाडौँ आएर डीएनए नमुना दिए पनि लामो समयसम्म नतिजाबारे कुनै जानकारी पाएन। तर एनएसडब्लुका लागि नेपालका वाणिज्यदूत सञ्जीव कुमार शर्माका अनुसार डीएनए परीक्षणको आधिकरिक रिपोर्ट भने आउन बाँकी छ।
प्रहरीले उनको मृत्युलाई शङ्कास्पद नमाने पनि विस्तृत अनुसन्धानका लागि कोरोनरलाई बुझाएको छ।
यता, नेपालमा रहेकी उनकी आमाको आँसु रोकिएको छैन। ‘यो खबर सुनेदेखि मैले राम्ररी खाना खान सकेकी छैन,’ उनी भन्छिन्, ‘मलाई अझै पनि मेरो छोरा फर्केर आउँछ जस्तो लाग्छ।‘
परिवार उनको शव नेपाल ल्याएर परम्पराअनुसार अन्तिम संस्कार गर्न चाहन्छ, तर आर्थिक अभावका कारण उनीहरू चिन्तित छन्।
प्रणालीगत समस्या
भिसा नभएकाहरूको दयनीय अवस्था विक्रमको मृत्युले अस्ट्रेलियाको सहायता प्रणालीमा रहेको ठूलो खाडललाई छताछुल्ल पारेको छ। विक्रम कानुनी रूपमै अस्ट्रेलिया पुगेका थिए, तर पछि उनको विद्यार्थी भिसाको म्याद सकियो र सन् २०२३ मा उनको नेपाली राहदानी पनि नवीकरण भएन।
अस्ट्रेलियामा ‘रेसिडेन्ट‘ (स्थायी बासिन्दा वा नागरिक) नभएका व्यक्तिहरूलाई आपत्कालीन आवास, सङ्कटकालीन बासस्थान, सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा र सेन्टरलिङ्क मार्फत दिइने आर्थिक सहयोग जस्ता आधारभूत सुविधाहरूबाट वञ्चित गरिन्छ।
पहिले आफैँ पनि घरविहीन रहेका र अहिले सडकमा सङ्गीत बजाउने जो ट्रुम्यान भन्छन्, ‘मैले पनि यही समस्या भोगेको हुँ। नागरिक वा स्थायी बासिन्दा नभएकै कारण अरूले घर पाउँदा म सडकमै रहन बाध्य थिएँ। अहिले सडकमा सुत्ने नयाँ पुस्तामा धेरैजसो भिसा गुमाएका गैर-आवासीय मानिसहरू छन्, जसमा नेपाल, भारत र पाकिस्तानका मानिसहरू बढी छन्।‘
कोभिड-१९ को समयमा पनि यो समस्या देखिएको थियो। त्यतिबेला सरकारले सडकमा सुत्नेहरूलाई खाली होटलहरूमा राखे पनि भिसा नभएका मानिसहरूलाई भने सडकमै छाडिएको थियो।
स्थानीय निकाय र अधिकारकर्मीको गुनासो सिड्नी सहरका अनुसार सडकमा सुत्नेमध्ये करिब पाँचमा एक जना अष्ट्रेलियाली बासिन्दा होइनन्। सिड्नीकी लर्ड मेयर क्लोभर मुर भन्छिन्, ‘हामीले राज्य सरकारलाई पटक-पटक यस्ता मानिसहरूका लागि विशेषज्ञ घरविहीन सेवा र अस्थायी आवास उपलब्ध गराउन आग्रह गरिरहेका छौँ, जो कुनै देशको रेसिडेन्सी नभएकै कारण प्रणालीको कमजोरीको सिकार भइरहेका छन् ।‘
अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीहरू, शरणार्थीहरू र सन् २०२३ अघि अस्ट्रेलिया आएका न्युजिल्यान्डका नागरिकहरू यसको उच्च जोखिममा छन्। रेफ्युजी काउन्सिल अफ अस्ट्रेलियाका अनुसार करिब ५,००० शरणार्थीहरू चरम गरिबी वा घरविहीन अवस्थामा बाँचिरहेका छन्।
विक्रम लामाको मृत्यु केवल एउटा दुःखद घटना मात्र होइन, यो अस्ट्रेलियाले आफ्नो सहायता प्रणालीमा रहेका नीतिगत त्रुटीहरू सच्याउनुपर्ने एउटा गम्भीर चेतावनी पनि हो।
(गार्जियनमा प्रकाशित विक्रम लामा बारे सामग्री संक्षेपमा)
