: टोकियो र बेइजिङबीचको सम्बन्ध दोस्रो विश्वयुद्धपछि कहिले सुधारिने र कहिले बिग्रिने गर्दै आएको भए पनि, यो हप्ता भने सम्बन्ध स्पष्ट रूपमा नयाँ न्यूनतमस्तरमा पुगेको देखिएको छ । चीनले जापानले ‘नयाँ प्रकारको सैन्यवाद’ पछ्याइरहेको आरोप लगाउँदै ४० जापानी कम्पनीमाथि डुअल–युज (सिभिलियन/मिलिटरी दुवै प्रयोजनमा प्रयोग हुने) वस्तुहरूमा नयाँ निर्यात नियन्त्रण लागू गरेको छ ।
यो कदम त्यतिबेला आएको हो जब जापानले चिनियाँ र रुसी बमवर्षक विमानहरू आफ्नो हवाई सीमाको नजिक संयुक्त अभ्यास गरेको भन्दै विरोध जनाएको थियो । साथै, चिनियाँ कोस्ट गार्ड आफ्नो विशेष आर्थिक क्षेत्रभित्र प्रवेश गरेको दाबी पनि जापानले गरेको थियो । यसैबीच जापानले आफ्नो पूर्वी टापुमा मिसाइल लन्चरहरू तैनाथ गर्ने घोषणा पनि गरेको छ ।
के हो पछिल्लो तनावको कारण ?
नोभेम्बर २०२५ मा, पदभार सम्हालेको तीन हप्ता पनि नबित्दै, जापानकी प्रधानमन्त्री सानाए ताकाइचीले ताइवानमाथि आक्रमण भएमा र त्यो जापानका लागि ‘अस्तित्वगत खतरा’ बनेमा जापानका आत्मरक्षा बलहरू परिचालन हुन सक्ने बताएकी थिइन् । उनको भनाइ जापानको आधिकारिक नीतिसँग फरक थिएन, तर विगतमा जापानी नेताहरूले ताइवानमा सम्भावित सैन्य संलग्नताबारे यति स्पष्ट टिप्पणी गर्नबाट बच्ने गरेका थिए ।
बेइजिङले तुरुन्तै कडा प्रतिक्रिया दियो । उसले ताकाइचीमाथि चीनको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गरेको आरोप लगायो र आर्थिक प्रतिबन्धहरू लागू गर्यो । साथै, कूटनीतिक बैठकहरू रद्द गरियो र चिनियाँ नागरिकहरूलाई जापान यात्रा नगर्न सुझाव दिइयो । उडानहरू घटाइएका छन्, शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आदानप्रदान रोकिएका छन् र जापानी समुद्री खानाको आयातमाथिको प्रतिबन्ध पनि कायम छ ।
किन छ चीन–जापानबीच ऐतिहासिक तनाव ?
दुवै देशबीचको तनावको ऐतिहासिक जरा गहिरो छ । चीनले जापानद्वारा दोस्रो विश्वयुद्धताका गरिएको आक्रमण र कब्जालाई अझै पनि संवेदनशील ऐतिहासिक घाउका रूपमा हेर्छ । बेइजिङको विश्वास छ कि टोकियोले त्यो युद्धकालीन क्रूरताका लागि पर्याप्त रूपमा माफी मागेको छैन । यद्यपि जापानी प्रधानमन्त्रीहरू, मन्त्रीहरू र सम्राटहरूले धेरैपटक माफी र पश्चाताप व्यक्त गरेका छन्, चीनको दृष्टिमा त्यो पर्याप्त छैन । यसैबीच, युद्ध अपराधका लागि दोषी ठहरिएका व्यक्तिहरूलाई श्रद्धाञ्जली दिने यासुकुनी मन्दिरमा जापानी नेताहरूको भ्रमणले पनि विवाद थप्ने गर्छ ।
के जापान ‘नियो–मिलिटरिज्म’ तर्फ जाँदैछ ?
चीनको बढ्दो सैन्य दबाब र अमेरिकाको समर्थनबारे अनिश्चितताले जापानलाई आफ्नो रक्षा क्षमता बढाउन प्रेरित गरेको छ । यस वर्ष जापानले आफ्नो रक्षा बजेट करिब ९.४ प्रतिशत वृद्धि गरेर करिब ५८ अर्ब डलर पुर्याएको छ र जीडीपी को २ प्रतिशत खर्च गर्ने लक्ष्यतर्फ अघि बढिरहेको छ ।
जापानको शान्तिवादी संविधान (दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकाद्वारा लागू गरिएको) संशोधन गर्ने विषय लामो समयदेखि सत्तारूढ लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टीको दक्षिणपन्थी धारको लक्ष्य रहँदै आएको छ ।
चीनले जापानको तुलनामा ठूलो रक्षा बजेट खर्च गर्छ (करिब २७५ अर्ब डलर), तर जनसंख्याका कारण प्रति व्यक्ति खर्च कम देखिन्छ । तर धेरै विश्लेषकहरू चीनले आफ्नो वास्तविक सैन्य खर्च कम देखाउने गरेको विश्वास गर्छन् ।
व्यापार र सम्भावित समाधान
तनावले व्यापारमा असर पारेको छ । चीनले रेयर अर्थ निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ र केही जापानी नागरिकहरूलाई नियम उल्लंघनको आरोपमा पक्राउ पनि गरेको छ । चीनमा जापानी चलचित्रहरूको प्रदर्शन रोकिएको छ र चिनियाँ पर्यटकहरूको जापान भ्रमण पनि घटेको छ । तर दुवै देशबीचको व्यापार अझै पनि ठूलो छ-सन् २०२५ मा करिब ३२२ अर्ब डलर ।
यही आर्थिक निर्भरताले तनावलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण बाहिर जान नदिन सक्ने विश्लेषण छ । आगामी दिनमा कूटनीतिक सम्बन्ध सुधार्ने प्रयासस्वरूप, एशिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग शिखर सम्मेलनमा ताकाइची र चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङबीच भेट हुने अपेक्षा गरिएको छ । तर चिनियाँ अधिकारीहरूले ताकाइचीलाई ताइवानसम्बन्धी आफ्नो भनाइ फिर्ता लिन दबाब दिइरहेका छन्, जुन उनले गर्न अस्वीकार गर्ने सम्भावना बढी देखिन्छ ।
