— कपिलवस्तु नगरपालिका–५ बभनीस्थित आली खन्दा प्राचीन तामाका मुद्रा (सिक्का)सहितको करुवा फेला परेको छ । करुवाभित्र २ हजार ३ सय १४ थान तामाका सिक्का भेटिएका छन् । सबै मुद्राको तौल ७ किलो ३४ ग्राम रहेको छ ।

स्थानीय रामराज यादवको खेतमा आली खन्ने क्रममा प्राचीन तामाका मुद्रासहितको करुवा फेला परेको हो । डेढ साताअघि करुवासहित तामाका मुद्रा पाएपछि यादवले छिमेकी रोहित कोरीलाई दिएका थिए । उनले एक सातासम्म करुवासहितको मुद्रा राखेपछि गाउँमा हल्ला फैलियो ।

पुरातात्विक बस्तु घरमा राख्न हुँदैन्, सरकारलाई नदिए कारवाही हुन्छ भन्ने हल्ला फैलिएपछि कोरीले गाउँकै पोखरी डिलमा लगेर राखेका थिए । पोखरी किनारमा करुवा रहेको सूचना पाएपछि उक्त वडाका अध्यक्ष दिरेपकुमार चौधरीले प्रहरीलाई खबर गरेका थिए ।


साउन ४ मा प्रहरी पुगेर मुद्रासहितको करुवा जिल्ला प्रहरी कार्यालय लगिएको थियो । करुवाभित्र सिक्का टाँसिएर रहेकाले निकाल्न निकै समस्या भएको जिल्ला प्रहरी कार्यालयका निरीक्षक दीपक कुँवरले सुनाए । कपिलवस्तु संग्रहालयका कर्मचारीलाई बोलाएर करुवाभित्रका सिक्का निकालिएको उनले बताए । वर्षौंसम्म माटोभित्र रहेकाले खिया लागेको र रंग फेरिँदा सिक्काको स्वरुप नै परिवर्तन भएको देखिने कुँवरले बताए ।
साउन ५ मा प्रहरीले उक्त सिक्कासहितको करुवा कपिलवस्तु संग्रहालयलाई हस्तान्तरण गरेको छ । संग्रहालयमा लगेर नापजाँच गर्दा सिक्काको ब्यास १.४ देखि १.८ सेन्टिमिटरसम्म छ । त्यस्तै एउटा मुद्राको तौल ३.१३ देखि ३.२६ ग्रामसम्म छ । त्यस्तै करुवाको ब्यास २३ सेन्टिमिटर र उचाई ५२ सेन्टिमिरटर रहेको छ।

अरबी र फारसी लिपिमा लेखिए अनुसार भारतको दिल्लीमा शासन गरेका अलाउद्दिन राजाका पालाको मुद्रा भएको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको कपिलवस्तु संग्रहालय प्रमुख शान्ति शेर्माले बताइन् । ती राजाको कार्यकालसन् १२९७ देखि १३१६ सम्म रहेको ईतिहासमा उल्लेख छ । त्यसले यी सिक्का १२/१३ औं शताब्दी पुरानोसम्म भन्न मिल्ने उनले बताइन् । ‘यसबारे पुरातत्व विभागलाई पनि जानकारी गराएर थप अध्ययन अनुसन्धान भइरहेको छ,’ उनले भनिन् । पुरातात्विक करुवा र सिक्का संग्रहालयमा सुरक्षित राखिएको र पुरातत्व विभागसँग परामर्श गरेर संरक्षण गरिने उनले बताइन् । विभागसितको परामर्शमा संग्रहालयमा प्रर्दशनकालागि पनि राख्न सकिने उनले सुनाइन् ।

शाक्यवंशीय राजधानी रहेको प्राचीन कपिलवस्तु तिलौराकोट बुद्धकालीन समय आसपास ठूलो ब्यापारिक मार्गमा पर्ने हुँदा यी सिक्का मुगल शासनकालमा चलनचल्तीमा रहेको हुन सक्ने वरिष्ठ पुरातत्वविद् वसन्त बिडारी बताउँछन् । त्यतिबेला कपिलवस्तु उत्तरापथ ब्यापारिक मार्गको केन्द्रमा पर्ने हुँदा ब्यापारको क्रममा यहाँआएका ब्यापारीबाट छुटेको हुन सक्ने बताए ।

रुपन्देहीको देवदह, लुम्बिनी, प्राचीन कपिलवस्तु (तिलौराकोट), भारतमा रहेको बुद्धस्थल राजगिरदेखि बैशाली, कुशीनगर, श्रावस्ती, हरियाना र पञ्जाब हुँदै पाकिस्तानमा रहेको तक्षशिलासम्म ब्यापारिक मार्ग थियो । ‘यो मार्ग हुँदै ब्यापारीहरु गोरुगाडामा ब्यापार गर्दै हिँड्थे,’ उनले भने, ‘अहिले फेला परेका सिक्का त्यसैबेला ब्यापारीले ल्याएको हुनसक्छ ।’

आली खन्दा फेला परेको ठाउँदेखि करिब ७ सय मिटर उत्तरमा महत्वपूर्ण पुरातात्विक स्थल बभनीकोट रहेको छ । साढे ४ सय बिघामा रहेको कोटमा तीन वटा ढिस्को छन् । उक्त ठाउँमा पुराना इँट्टाका टुक्रा बाहिर छरिएको देख्न पाइन्छ । उक्त स्थल अतिक्रमण गरेर स्थानीयले खेतीपाती गरिरहेका छन् । बभनीकोट महत्वपूर्ण ऐतिहासिक र पुरातात्विक स्थल भए पनि अध्ययन, अनुसन्धान नहुँदा वास्तविक जानकारी बाहिर आउन सकेको छैन् । 'पुरातात्विक स्थल हो भन्ने कुरा पुरातत्व विभागले समेत उल्लेख गरेर बोर्ड लगाएको छ,' वडाध्यक्ष चौधरीले भने, 'तर, संरक्षणको पहल नहुँदा दिनानुदिन नासिँदै अतिक्रमणको चपेटामा परेको छ ।'

कपिलवस्तुमा बाणगंगा नदीवारि पहिचान भएकामात्र १ सय ३६ वटा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पुरातात्विक स्थल भएको लुम्बिनी विकास कोषका प्रमुख पुरातत्व अधिकृत हिमाल उप्रेतीले बताए । ‘खोजबिन नभएका अझै धेरै ठाउँ छन् । त्यसैमध्येको अहिले मुद्रा फेला परेको स्थानमा पनि हुनसक्छ,’ उनले भने ।