। कर्णाली प्रदेशलाई ‘विषादीमुक्त’ तथा ‘अर्गानिक प्रदेश’ बनाउने उद्देश्यसहित वर्षौंअघि निर्माण गरिएको सुर्खेतको हर्रेस्थित विषादी अवशेष द्रुत विश्लेषण प्रयोगशाला बल्ल औपचारिक रूपमा सञ्चालनमा आएको छ ।
भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्री जुम्कित लामा (कार्की) ले उक्त प्रयोगशालाको उद्घाटन गरेकी हुन् ।
कर्णाली प्रवेश गर्ने प्रमुख नाकामध्ये एक हर्रेमा निर्माण गरिएको प्रयोगशाला भवन लामो समयसम्म प्रयोगविहीन बनेपछि अहिले आएर सञ्चालनमा ल्याइएको हो । प्रदेश सरकारले सल्यानको कपुरकोट र सुर्खेतको हर्रेमा विषादी परीक्षण प्रयोगशाला सञ्चालन गर्ने अवधारणा आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मै अघि सारेको थियो । त्यसैअनुसार दुई प्रयोगशाला निर्माणका लागि १ करोड ५० लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरिएको थियो ।
तर बजेट छुट्याएर भवन निर्माण गरिए पनि उपकरण, प्राविधिक जनशक्ति र आवश्यक व्यवस्थापन हुन नसक्दा प्रयोगशाला वर्षौंसम्म सञ्चालनमा आउन सकेन । हर्रेमा जग्गा खरिददेखि भवन निर्माणसम्म करिब ७० लाख रुपैयाँ खर्च भएको मन्त्रालयसम्बन्धी विवरण सार्वजनिक भएको थियो । हर्रेको भवन २०७७ सालमा निर्माण सम्पन्न भएको भए पनि त्यसपछि लामो समय प्रयोगविहीन रह्यो ।
प्रयोगशाला सञ्चालन नहुँदा लाखौँ रुपैयाँ खर्च गरेर बनाइएको संरचना जीर्ण बन्दै गएको थियो भने विषादी परीक्षणका लागि आवश्यक मेसिनसमेत लामो समय एकीकृत कृषि प्रयोगशालाको कार्यालयमा थन्किएको थियो । जनशक्ति अभावलाई प्रयोगशाला सञ्चालनमा ढिलाइको मुख्य कारणका रूपमा औंल्याइएको थियो ।
यसअघि प्रदेश सरकारले पटक–पटक हर्रे र कपुरकोटमा विषादी परीक्षण सेवा सञ्चालन गर्ने घोषणा गर्दै आए पनि कार्यान्वयन हुन सकेको थिएन । चालु आर्थिक वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा समेत हर्रे र कपुरकोटमा विषादी अवशेष परीक्षण सेवा सञ्चालन गर्ने घोषणा गरिएको थियो । कृषि उत्पादनको गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने र उपभोक्तालाई सुरक्षित खाद्यवस्तु उपलब्ध गराउने उद्देश्यले सेवा सञ्चालन गर्ने सरकारको भनाइ थियो ।
कपुरकोटको प्रयोगशाला पनि चार वर्षपछि सञ्चालनको चरणमा
हर्रेसँगै सल्यानको कपुरकोटमा निर्माण गरिएको विषादी परीक्षण प्रयोगशालाको कथा पनि उस्तै छ । कपुरकोट गाउँपालिका–३ बजार क्षेत्रमा २०७७ सालमा करिब ५० लाख रुपैयाँ लागतमा प्रयोगशाला निर्माण सुरु गरिएको थियो । भवन २०७८ मै निर्माण सम्पन्न भए पनि उपकरण जडान र प्राविधिक अभावका कारण चार वर्षसम्म प्रयोगशाला सञ्चालनमा आउन सकेन ।
प्रयोगशाला सञ्चालन नहुँदा कपुरकोट क्षेत्रमा उत्पादन हुने बेमौसमी तरकारी तथा अन्य कृषि उपजमा विषादीको मात्रा परीक्षण गर्न समस्या हुँदै आएको थियो । कपुरकोट कर्णालीकै प्रमुख बेमौसमी तरकारी उत्पादन क्षेत्र भएकाले यहाँबाट उत्पादन हुने तरकारी देशका विभिन्न बजारमा पुग्ने गर्छ ।
पछिल्लो समय आवश्यक उपकरण सल्यान पठाइएको र प्राविधिक व्यवस्थापनको काम अघि बढेको जनाइएको छ । प्रदेश सरकारले हर्रे र कपुरकोटमा तीन–तीन जना जनशक्ति परिचालन गर्ने तयारीसमेत गरेको छ । दुवै प्रयोगशाला प्रदेशको एकीकृत कृषि प्रयोगशालाअन्तर्गत सञ्चालन हुनेछन् ।
प्रयोगशाला नहुँदा ८७० किलो काउली नष्ट
विषादी परीक्षण प्रयोगशाला समयमै सञ्चालनमा नआउँदा किसान र उपभोक्ताले व्यहोर्नुपरेको जोखिमको एउटा उदाहरण सल्यानमै देखिएको छ । २०८२ वैशाखमा कपुरकोटबाट सुर्खेत पठाइएको ८ सय ७० किलो काउली अत्यधिक विषादी प्रयोग भएको परीक्षणबाट देखिएपछि खान अयोग्य ठहर गर्दै नष्ट गरिएको थियो ।
कपुरकोट–६ छायानाथ लिउरेखोलाका किसानले उत्पादन गरेको उक्त काउली सुर्खेत पठाइएको थियो । विषादी अन्वेषण तथा विश्लेषण प्रयोगशाला एकाइ सुर्खेतमा परीक्षण गर्दा अत्यधिक विषादी प्रयोग भएको पाइएपछि काउली नष्ट गरिएको थियो । यो घटनाले उत्पादनस्थलमै विषादीको सुरक्षित प्रयोग तथा बजारमा पठाउनुअघि परीक्षणको आवश्यकता झन् स्पष्ट पारेको छ ।
अर्गानिक कर्णालीको नाराबीच विषादीको चुनौती
कर्णाली सरकारले लामो समयदेखि प्रदेशलाई ‘अर्गानिक कर्णाली’ बनाउने नीति अघि सार्दै आएको छ । तर कृषि उत्पादनमा रासायनिक विषादीको प्रयोग घटाउन नसक्दा सरकारको घोषणामाथि प्रश्न उठ्दै आएको छ । कर्णालीमा तरकारी तथा फलफूलको व्यावसायिक उत्पादन बढ्दै जाँदा विषादीको सुरक्षित प्रयोग र अवशेष परीक्षण झन् आवश्यक बन्दै गएको छ ।
कृषि विभागले समेत देशभरका विषादी अवशेष द्रुत विश्लेषण एकाइबाट नियमित परीक्षणको नतिजा सार्वजनिक गर्दै आएको छ । चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ र २०८३/८४ मा पनि विभिन्न स्थानमा परीक्षण जारी रहेको सरकारी तथ्यांकले देखाउँछ ।
विषादीको मात्रा बढी भएको कृषि उपज बजारमा पुग्दा किसानलाई आर्थिक क्षति मात्र होइन, उपभोक्ताको स्वास्थ्यमा समेत प्रत्यक्ष जोखिम हुन्छ । त्यसैले हर्रेमा सञ्चालनमा आएको प्रयोगशालालाई केवल उद्घाटनमा सीमित नराखी नियमित नमुना संकलन, परीक्षण, अनुगमन र परीक्षणको परिणामअनुसार बजार व्यवस्थापन गर्नुपर्ने चुनौती छ ।
हर्रे कर्णाली प्रवेश गर्ने प्रमुख नाका भएकाले बाहिरी जिल्लाबाट भित्रिने तरकारी तथा फलफूलको प्रारम्भिक परीक्षणका लागि यो प्रयोगशाला महत्वपूर्ण बन्न सक्छ । त्यस्तै कपुरकोटको प्रयोगशालाले उत्पादन क्षेत्रमै विषादीको अवस्था पहिचान गर्न सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ ।
२०७५ मा योजना, त्यसपछि भवन निर्माण, उपकरण र जनशक्ति अभावका कारण वर्षौंको ढिलाइ र अहिले आएर सञ्चालन—हर्रे र कपुरकोटका विषादी प्रयोगशालाको यात्रा कर्णालीमा कृषि नीति कार्यान्वयनको सुस्तताको उदाहरणसमेत बनेको छ ।
अब प्रश्न भनेको प्रयोगशाला खुल्यो कि खुलेन भन्ने मात्रै होइन, कर्णाली भित्रिने र कर्णालीमा उत्पादन हुने कृषि उपजमा विषादीको परीक्षण नियमित हुन्छ कि हुँदैन भन्ने हो । प्रयोगशाला प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सके मात्रै सुरक्षित खाद्यवस्तु, किसानको उत्पादनको गुणस्तर र ‘अर्गानिक कर्णाली’को सरकारी लक्ष्यबीच वास्तविक सम्बन्ध स्थापित हुन सक्छ ।
