। पाकिस्तानले जमिनबाट प्रक्षेपण गर्न सकिने लामो दूरीको क्रुज मिसाइल ‘फतह–४’ को नयाँ संस्करण सफल परीक्षण गरेको छ । नयाँ संस्करणलाई ‘फतह–४ ईआर’ नाम दिइएको छ ।
पाकिस्तानी सेनाको जनसम्पर्क विभाग (आईएसपीआर) का अनुसार नयाँ मिसाइलमा उडान तथा लक्ष्य निर्धारणका लागि अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरिएको छ ।
पाकिस्तानले नयाँ संस्करणको वास्तविक मारक दूरी भने सार्वजनिक गरेको छैन । तर रक्षा मामिलाका अनुसन्धानकर्ता बिलाल हुसेन खानका अनुसार यसको मारक क्षमता १ हजार किलोमिटरभन्दा बढी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । उनका अनुसार फतह–४ ईआरको मारक दूरी १ हजार २०० देखि १ हजार ५०० किलोमिटरसम्म पुर्याउने लक्ष्य पाकिस्तानले राखेको हुन सक्छ ।
यसअघि फतह–४ को मारक दूरी करिब ७५० किलोमिटर रहेको बताइँदै आएको थियो ।
जमिनभन्दा करिब ५० मिटर माथिबाट पनि उड्न सक्ने
फतह–४ को महत्वपूर्ण विशेषता भनेको कम उचाइमा उड्न सक्ने क्षमता हो । यो जमिनबाट करिब ५० मिटर माथिबाट उड्न सक्ने पाकिस्तानी वायु सेनाका अवकाशप्राप्त एयर कमोडोर ओवैस खान बताउँछन् । यसले दुश्मनको रडार प्रणालीको निगरानीबाट बच्दै लक्ष्यतर्फ अघि बढ्न मद्दत गर्न सक्ने बताइएको छ ।
क्रुज मिसाइलहरू सामान्यतया भूभागको सतह नजिकबाट उड्ने भएकाले उच्च उचाइमा जाने ब्यालिस्टिक मिसाइलको तुलनामा राडारबाट पत्ता लगाउन कठिन हुन सक्छन् ।
फतह–४ मा प्रयोग गरिएको नेभिगेसन प्रणाली इलेक्ट्रोनिक ‘ज्यामिङ’ का बाबजुद पनि काम गर्न सक्ने दाबी गरिएको छ । ज्यामिङमार्फत मिसाइलको दिशा निर्धारण प्रणालीलाई प्रभावित पार्ने प्रयास गरिन्छ ।
फतह–४ सबसोनिक क्रुज मिसाइल हो । अर्थात् यसको गति ध्वनिको गतिभन्दा कम हुन्छ । पाकिस्तानी वायु सेनाका अवकाशप्राप्त एयर कमोडोर ओवैस खानका अनुसार यसको गति करिब म्याक ०.७ अर्थात् ८६४ किलोमिटर प्रतिघण्टा रहेको बताइएको छ ।
उनका अनुसार मिसाइलमा करिब ३३० किलोसम्मको परम्परागत पेलोड बोक्न सक्ने क्षमता रहेको दाबी गरिएको छ ।
नयाँ संस्करणको आकारसमेत ठूलो
रक्षा अनुसन्धानकर्ता बिलाल हुसेन खानका अनुसार सार्वजनिक गरिएको भिडियोबाट फतह–४ ईआरको आकार अघिल्लो संस्करणको तुलनामा ठूलो देखिन्छ ।
मारक दूरी बढाउन मिसाइलको संरचना ठूलो बनाइएको र त्यसमा बढी इन्धन राख्न सकिने उनको अनुमान छ ।
उनका अनुसार फतह–४ ईआरमा मिसाइलका ‘विङ’ अर्थात् पखेटाको संरचनामा समेत परिवर्तन गरिएको छ । यसले उत्पादन प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा सहज र कम खर्चिलो बनाउन सक्ने उनको भनाइ छ ।
तर नयाँ संस्करणको वास्तविक मारक दूरीबारे पाकिस्तानले औपचारिक विवरण नदिएकाले यसको क्षमता कति हो भन्ने स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन सकेको छैन ।
फतह–१ देखि फतह–४ सम्म
पाकिस्तानले पछिल्ला केही वर्षदेखि फतह सिरिजका मिसाइल विकास गर्दै आएको छ । पाकिस्तानले सन् २०२१ मा फतह–१ को परीक्षण गरेको थियो । यसको मारक क्षमता करिब १४० किलोमिटर रहेको बताइएको थियो ।
त्यसपछि सन् २०२४ मा फतह–२ लाई पाकिस्तानी सेनामा समावेश गरिएको थियो । यसको मारक क्षमता करिब ४०० किलोमिटर रहेको दाबी गरिएको छ ।
यसै वर्ष मेमा पाकिस्तानले पहिलोपटक फतह–३ सार्वजनिक गरेको थियो । त्यसबेला यसको तुलना भारतसँग रहेको ब्रह्मोस क्रुज मिसाइलसँग गरिएको थियो ।
फतह–४ भने अघिल्ला संस्करणभन्दा फरक भूमिकाका लागि विकास गरिएको देखिन्छ । यो लामो दूरीमा रहेका जमिनस्थित रणनीतिक तथा सैन्य लक्ष्यमा प्रहार गर्न प्रयोग गर्ने उद्देश्यले विकास गरिएको हो ।
किन महत्वपूर्ण छ फतह–४ ?
रक्षा मामिलाका जानकारहरूका अनुसार क्रुज मिसाइलको मुख्य विशेषता यसको कम उचाइमा उड्ने र लक्ष्यमा उच्च सटीकताका साथ प्रहार गर्न सक्ने क्षमता हो ।
अष्ट्रेलियाको नेसनल युनिभर्सिटीका रणनीति तथा रक्षा मामिलाका अध्यापक मन्सुर अहमदका अनुसार फतह सिरिज पाकिस्तानको लामो दूरीको रकेट आर्टिलरी प्रणालीको महत्वपूर्ण हिस्सा हो ।
यी मिसाइलबाट विमानस्थल, सैन्य कमान्ड तथा नियन्त्रण केन्द्र, हतियार तथा गोलाबारुद भण्डारणस्थल, सैनिक आपूर्ति मार्ग र अग्रमोर्चामा रहेका सैन्य संरचनालाई निशाना बनाउन सकिन्छ ।
यस्ता मिसाइलको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता ‘स्ट्यान्ड–अफ रेन्ज’ हो । अर्थात् प्रहार गर्ने प्लेटफर्म लक्ष्यको प्रत्यक्ष पहुँचभन्दा बाहिर रहेर पनि मिसाइल प्रहार गर्न सक्छ ।
त्यसैगरी फतह सिरिजमा ‘सुट एन्ड स्कुट’ क्षमता रहेको बताइएको छ । मिसाइल प्रहार गरेपछि प्रक्षेपण गर्ने प्रणालीलाई तत्काल अर्को स्थानमा सार्न सकिन्छ । यसले शत्रुको प्रत्याक्रमणबाट जोगिन मद्दत गर्छ ।
भारत–पाकिस्तानबीच मिसाइल प्रतिस्पर्धा
भारत र पाकिस्तान दुवैले पछिल्ला वर्षमा लामो दूरीका क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन प्रणालीको विकास र परीक्षणलाई तीव्रता दिएका छन् ।
दुवै देशसँग सुपरसोनिक क्रुज मिसाइलसमेत छन् । पाकिस्तानले फतह सिरिजमार्फत परम्परागत हतियार प्रणालीमा लामो दूरी र उच्च सटीकता थप्ने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ ।
रक्षा विज्ञहरूका अनुसार युक्रेन युद्धदेखि मध्यपूर्वका विभिन्न द्वन्द्वसम्म मिसाइल र ड्रोनको बढ्दो प्रयोगले आधुनिक युद्धको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ ।
पाकिस्तानले गत वर्ष ‘रकेट फोर्स’ गठन गरेपछि विभिन्न मिसाइल प्रणालीको परीक्षणलाई थप तीव्रता दिएको छ ।
यसको एउटा उद्देश्य रणनीतिक परमाणु क्षेप्यास्त्र र परम्परागत मिसाइल प्रणालीलाई अलग राख्नु रहेको पाकिस्तानी रक्षा विज्ञहरूको भनाइ छ । परम्परागत मिसाइल प्रयोगसम्बन्धी निर्णय छिटो लिन सकिने गरी छुट्टै संरचना बनाइएको उनीहरूको दाबी छ ।
फतह–४ ईआरको नयाँ परीक्षणलाई पनि पाकिस्तानले आफ्नो लामो दूरीको परम्परागत प्रहार क्षमता विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा अघि बढाएको देखिन्छ । यद्यपि यसको वास्तविक मारक दूरी र प्राविधिक क्षमता पाकिस्तानले सार्वजनिक नगरेकाले अहिले उपलब्ध दाबीलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न कठिन छ ।
