। इरानविरुद्धको युद्धमा अमेरिकाले आफ्नो अत्याधुनिक सैन्य शक्ति प्रयोग गरिरहेको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूले इरानको परम्परागत सैन्य क्षमता ठूलो मात्रामा कमजोर बनाएको दाबी पनि गर्दै आएका छन्।
तर आठ महिनादेखि जारी युद्धको नतिजाले भने अर्को तथ्य बाहिर ल्याइरहेको छ । तुलनात्मक रूपमा कमजोर बनेको इरानले ड्रोन, मिसाइल र अन्य असममित रणनीति अर्थात् शक्तिमा धेरै कमजोर पक्षले शक्तिशाली पक्षसँग प्रत्यक्ष र परम्परागत तरिकाले भिड्नुको सट्टा आफ्नो तुलनात्मक फाइदा हुने माध्यम प्रयोग गरेर क्षति पुर्याउने तरिका मार्फत अमेरिकी सैन्य संरचनामाथि दबाब कायम राखेको छ।
यसको पछिल्लो उदाहरण बेलायतको आरएएफ फेयरफोर्ड एयरबेस हो। सम्भावित इरानसम्बद्ध ड्रोन आक्रमणको गुप्तचर सूचना पाएपछि अमेरिकाले त्यहाँ तैनाथ करिब एक दर्जन बी-१ बी ल्यान्सर बमवर्षक विमान अक्टोबर ४ मा अमेरिका फिर्ता लगेको छ।
अमेरिकी अधिकारीहरूले रोयटर्स र अन्य सञ्चारमाध्यमसँग विमान हटाउनुको कारण सम्भावित जटिल ड्रोन आक्रमणको खतरा भएको बताएका छन्।
तर एउटा कुरा स्पष्ट हुन आवश्यक छ। आरएएफ फेयरफोर्ड मा इरानले आक्रमण गरेको छैन र सम्भावित योजनामा इरानको संलग्नता अहिलेसम्म सार्वजनिक रूपमा प्रमाणित भएको छैन।
बेलायती प्रहरीले घटनासँग सम्बन्धित भन्दै सात जनालाई पक्राउ गरेर अनुसन्धान गरिरहेको छ। इरानले भने आफ्नो संलग्नता अस्वीकार गरेको छ।
१२ वटा बी-वान किन एकाएक हटाइए?
आरएएफ फेयरफोर्ड अमेरिकाका भारी बमवर्षक विमानका लागि युरोपको महत्त्वपूर्ण आधार हो। दोस्रो विश्वयुद्धका बेला प्रयोगमा आएको यो एयरबेस पछिल्ला दशकमा पनि अमेरिकी लामो दूरीका बमवर्षक सञ्चालनका लागि प्रयोग हुँदै आएको छ।
सेप्टेम्बर २७ को रात एयरबेसनजिक तीनवटा सेता भ्यान देखिएपछि बेलायती प्रहरीले पाँच जनालाई नियन्त्रणमा लिएको थियो। ती गाडीबाट पेट्रोलका कन्टेनर भेटिए पनि ड्रोन, विस्फोटक पदार्थ वा हतियार फेला परेनन्। पछि थप व्यक्तिहरू पनि पक्राउ परेका छन्।
यसबीच अमेरिकी अधिकारीहरूले विभिन्न गुप्तचर स्रोतबाट एयरबेसमा रहेका विमानमाथि ड्रोन प्रयोग गरेर आक्रमण हुन सक्ने सूचना आएको बताएका छन्। त्यसपछि करिब १२ वटा बी-वान विमानलाई अमेरिका फिर्ता लगियो।
राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पनि सम्भावित खतरा रहेको स्वीकार गरेका छन्। तर उनले विमान सार्नुले अमेरिकी सैन्य क्षमता कमजोर भएको अर्थ नलाग्ने बताएका छन्। अमेरिकी युरोपेली कमान्डले पनि बी-वान, बी-टु र बी-५२ जस्ता बमवर्षकले अमेरिकाबाटै उडेर विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा आक्रमण गर्न सक्ने जनाएको छ।
यद्यपि बेलायतबाट सञ्चालन गर्नुभन्दा अमेरिकाबाट इरानसम्म पुग्न विमानले हजारौँ माइल थप यात्रा गर्नुपर्छ। यसका लागि थप समय र हवाई इन्धन भर्ने व्यवस्था आवश्यक पर्न सक्छ।
सुरक्षा विज्ञहरूले फेयरफोर्डबाट विमान हटाइनुलाई इरानका लागि सीमित तर प्रतीकात्मक सफलता मानेका छन्, अमेरिकी सैन्य विकल्प समाप्त भएको रूपमा भने हेरेका छैनन्।
खाडीका अमेरिकी बेसमा इरानी आक्रमण
आरएएफ फेयरफोर्ड को घटना एक्लो होइन। फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले इरानविरुद्ध युद्ध सुरु गरेपछि तेहरानले मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचनामाथि मिसाइल र ड्रोन आक्रमण गरेको छ। कतार, बहराइन, कुवेत, यूएई, साउदी अरब र अन्य स्थानमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचना निशानामा परेका छन्।
सबैभन्दा घातक घटनामध्ये एक कुवेतको पोर्ट शुएबामा भएको थियो। मार्च १ मा इरानी ड्रोनले त्यहाँ रहेको अमेरिकी सेनाको ट्याक्टिकल अपरेसन सेन्टरमा प्रहार गर्दा ६ अमेरिकी सैनिक मारिए र दर्जनौँ घाइते भए।
यो केन्द्र अमेरिकी सैन्य बेसभित्र नभई नागरिक बन्दरगाह क्षेत्रमा राखिएको थियो।
पछि एपीले गरेको अनुसन्धानमा त्यहाँ तैनाथ केही सैनिक अधिकारीहरूले ड्रोन आक्रमणको जोखिमबारे पहिल्यै चेतावनी दिइएको बताएका थिए। उक्त स्थानमा ड्रोनविरुद्ध पर्याप्त सुरक्षा नभएको पनि उनीहरूको भनाइ थियो।
बहराइनमा अमेरिकी पाँचौँ नौसैनिक फ्लीटसँग सम्बन्धित संरचना पनि इरानी आक्रमणको निशानामा परेको थियो। कतारको अल उदै एयर बेस लगायत अन्य अमेरिकी सुविधामाथि पनि युद्धका विभिन्न चरणमा आक्रमण भएका छन्।
सैनिक होटल र कार्यालयमा सारिए
युद्धको सुरुवाती महिनामा इरानी आक्रमणले केही अमेरिकी सैन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुर्याएपछि सैनिकहरूलाई अस्थायी रूपमा होटल, कार्यालय र अन्य स्थानमा सारिएको अमेरिकी अधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले रिपोर्ट गरेका थिए।
मार्चमा प्रकाशित न्युयोर्क टाइम्सको रिपोर्टअनुसार मध्यपूर्वमा अमेरिकी सेनाले प्रयोग गर्ने १३ प्रमुख बेसमध्ये धेरैमा आक्रमणपछि सामान्य रूपमा बस्न र काम गर्न कठिन अवस्था बनेको थियो। कुवेतका संरचनामा विशेष रूपमा ठूलो क्षति पुगेको थियो।
यसपछि अर्को सुरक्षा समस्या देखियो। इरानको रिभोल्युसनरी गार्ड्ससँग सम्बन्धित निकायले स्थानीय बासिन्दालाई अमेरिकी सैनिक बसेका स्थानबारे जानकारी दिन आह्वान गरेको थियो।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ। अमेरिकी सैनिक बसेकै कारण इरानले ती सबै होटललाई निसाना बनाएको पुष्टि भएको छैन। ह्युमन राइट्स वाचले बहराइनलगायत खाडी क्षेत्रमा होटल र नागरिक संरचनामाथि आक्रमण भएको पुष्टि गरे पनि ती सबै स्थानमा अमेरिकी सैनिक नै लक्षित थिए भन्ने प्रमाणित गर्न नसकेको जनाएको छ।
सीआईएको स्टेशनमा पनि ड्रोन प्रहार
इरानी ड्रोन आक्रमण अमेरिकी सेनाका अखडाहरूमा मात्रै सीमित छैन ।
रोयटर्सको जुलाईको एक अनुसन्धानमूलक रिपोर्टका अनुसार मार्चमा कम्तीमा दुई सीआईए सम्बन्धित स्थानमा इरानी ड्रोन प्रहार भएको थियो। त्यसमध्ये एउटा साउदी अरबको रियादस्थित अमेरिकी दूतावासभित्र रहेको सीआईए स्टेशन थियो भने अर्को पूर्वी इराकमा थियो। रियादको घटनामा मानवीय क्षति नभएको रिपोर्ट छ।
यस घटनाले इरानी ड्रोनको लक्ष्य पहिचान गर्ने क्षमताबारे अमेरिकी गुप्तचर समुदायमा थप चिन्ता उत्पन्न गरेको थियो।
युक्रेनको ‘स्पाइडर्स वेब’ पछि बढेको डर
आरएएफ फेयरफोर्ड को घटनामा अमेरिकी अधिकारीहरूको एउटा प्रमुख चिन्ता सन् २०२५ मा युक्रेनले रुसविरुद्ध गरेको ‘स्पाइडर्स वेब’ अभियान जस्तै आक्रमण हुन सक्ने सम्भावना थियो।
उक्त अपरेसनमा साना ड्रोनहरू रुसभित्र पुर्याएर नजिकैबाट रुसी सैन्य विमानमाथि आक्रमण गरिएको थियो। यही प्रकारको रणनीतिले परम्परागत सैन्य सोचमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ।
पहिले अत्याधुनिक विमानलाई शत्रुको मिसाइलको प्रत्यक्ष पहुँचभन्दा टाढा राख्नु पर्याप्त सुरक्षा मानिन्थ्यो। तर साना ड्रोनलाई गाडी वा अन्य सामान्य माध्यमबाट लक्ष्यको नजिक पुर्याएर प्रयोग गर्न सकिने भएपछि हजारौँ किलोमिटरको दूरीले मात्रै सुरक्षा सुनिश्चित नगर्ने देखिएको छ।
आरएएफ फेयरफोर्ड मा पक्राउ परेकाहरूका गाडीमा ड्रोन वा विस्फोटक फेला परेका थिएनन्। त्यसैले त्यहाँ वास्तवमै युक्रेन शैलीको आक्रमण अन्तिम चरणमा पुगेको थियो भन्ने प्रमाण छैन। अमेरिकी पक्षले भने सम्भावित खतरा ठूलो भएकाले जोखिम नलिएको जनाएको छ।
इरान कमजोर, तर खतरा समाप्त भएको छैन
अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प र रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले इरानको नौसेना, वायुसेना, वायु रक्षा प्रणाली र सैन्य औद्योगिक क्षमता ठूलो मात्रामा ध्वस्त भएको दाबी गर्दै आएका छन्।
तर ती अमेरिकी सरकारका दाबी हुन्। इरानको सैन्य क्षमता पूर्ण रूपमा समाप्त भएको स्वतन्त्र पुष्टि छैन।
वास्तविकतामा इरानले परम्परागत सैन्य क्षमतामा ठूलो क्षति बेहोरे पनि ड्रोन, मिसाइल, समुद्री आक्रमण र अन्य असममित माध्यम प्रयोग गरेर अमेरिकी र सहयोगी मुलुकका संरचनामा दबाब कायम राखेको देखिन्छ।
यसले अमेरिकालाई एउटा नयाँ चुनौती दिएको छ। सैन्य रूपमा कमजोर प्रतिद्वन्द्वीले पनि तुलनात्मक रूपमा सस्तो ड्रोन प्रयोग गरेर अर्बौं डलरका विमान र ठूला सैन्य अखडालाई सुरक्षा सतर्कतामा राख्न सक्छ।
होर्मुजमा पनि चुनौती
इरानको रणनीतिक दबाब स्थलमा मात्र सीमित छैन। होर्मुज जलडमरुमा पानीजहाजमाथि भएका आक्रमणले अमेरिकी समुद्री सुरक्षा क्षमतामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ।
जुलाईमै केही पानीजहाज कम्पनीले अमेरिकी सेनाको समन्वयमा सञ्चालन गरिएको सुरक्षित मार्ग प्रयोग गर्न अस्वीकार गरेका थिए। रोयटर्ससँग कुरा गरेका समुद्री सुरक्षा अधिकारीहरूले जहाजको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न कठिन भइरहेको बताएका थिए।
अक्टोबरमा अवस्था फेरि बिग्रिएको छ। अक्टोबर ६ मा होर्मुज हुँदै जाने कमोडिटी जहाजको संख्या दुई महिनाभन्दा बढी समयकै न्यून स्तरमा झरेको रोयटर्सले जनाएको छ। कच्चा तेलको प्रवाह पनि युद्धअघिको स्तरभन्दा कम छ।
यसले इरानको कमजोर हुँदै गएको परम्परागत सैन्य क्षमताभन्दा उसको असममित रणनीति अमेरिकाका लागि दीर्घकालीन चुनौती बन्न सक्ने संकेत गरेको छ।
खाडीका बेसबारे पेन्टागनको पुनर्विचार
युद्धले अमेरिकी सैन्य रणनीतिमा दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउन सक्ने अर्को संकेत पेन्टागनभित्र भइरहेको छलफल हो।
अगस्टमा सार्वजनिक भएको रिपोर्टअनुसार पेन्टागनले फारसको खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य उपस्थितिको आकार र स्वरूप पुनर्विचार गरिरहेको छ। इरानी आक्रमणबाट क्षतिग्रस्त बेसलाई पहिलेकै अवस्थामा पुनर्निर्माण गर्ने कि केही सैनिक तथा उपकरणलाई इरानबाट पश्चिमतर्फ सार्ने भन्ने विषय अध्ययन भइरहेको छ।
छलफलमा जोर्डन, इजरायल र साउदी अरबको लाल सागर क्षेत्रतर्फ केही सैन्य क्षमता सार्ने सम्भावना पनि परेको छ। तर यो औपचारिक निर्णय भइसकेको योजना होइन। नयाँ वा विस्तारित सैन्य संरचना बनाउन बजेट, सम्बन्धित देशको सहमति र अमेरिकी कंग्रेसको समर्थन आवश्यक पर्न सक्छ।
अमेरिकाभित्रै नयाँ विशाल सैन्य बेस
यसैबीच अमेरिकी रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले सेप्टेम्बर ३० मा ‘नेक्ट्स ग्रेट अमेरिकन बेस’ नामको परियोजना घोषणा गरेका छन्।
योजनाअनुसार अमेरिकाभित्रै १५ हजारदेखि २५ हजार सैनिक राख्न सक्ने नयाँ, अत्याधुनिक र आत्मनिर्भर सैन्य बेस बनाइनेछ। यसमा आफ्नै ऊर्जा उत्पादन, आधुनिक वायु रक्षा र नयाँ प्रविधि समावेश गर्ने योजना छ।
तर यसलाई मध्यपूर्वमा क्षतिग्रस्त बेसको प्रत्यक्ष प्रतिस्थापनका रूपमा घोषणा गरिएको छैन। त्यसैले इरानी आक्रमणकै कारण अमेरिका मध्यपूर्वका बेस छाडेर देशभित्र नयाँ बेस बनाउन लागेको भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु सही हुँदैन।
बरु दुई घटनाले एउटै व्यापक परिवर्तनतर्फ संकेत गर्छन्: आधुनिक ड्रोन, मिसाइल र साइबर खतराको समयमा ठूला स्थायी सैन्य अखडालाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने प्रश्न अमेरिकी सैन्य योजनाकारका लागि झन् महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
के इरानले अमेरिकालाई ‘पछि हटायो’?
आरएएफ फेयरफोर्डबाट १२ बी-वान विमान हटाइनु र खाडीका केही क्षतिग्रस्त बेसबाट अमेरिकी सैनिक सारिनुलाई सीधै अमेरिकी पराजय भन्न मिल्दैन।
अमेरिकासँग अझै मध्यपूर्व र आसपास ठूलो सैन्य उपस्थिति, विमानवाहक युद्धपोत, लडाकु विमान, लामो दूरीका बमवर्षक र मिसाइल प्रणाली छन्। अमेरिकी अधिकारीहरूले बी-वान लगायतका विमान अमेरिकाबाटै उडेर इरानमा आक्रमण गर्न सक्ने बताएका छन्।
तर अर्को तथ्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
इरानको परम्परागत सैन्य क्षमता कमजोर पारिएको अमेरिकी दाबीबीच पनि तेहरानले ड्रोन, मिसाइल र अन्य असममित माध्यमबाट अमेरिकी सैन्य योजनामा प्रभाव पारिरहेको छ। आरएएफ फेयरफोर्ड बाट बमवर्षक हटाउने निर्णय त्यसको पछिल्लो उदाहरण हो।
त्यसैले यो युद्धबाट निस्किएको प्रश्न अमेरिका सैन्य रूपमा इरानभन्दा शक्तिशाली छ कि छैन भन्ने होइन। त्यसको उत्तर स्पष्ट रूपमा अमेरिका नै हो।
सस्तो ड्रोन, मिसाइल र असममित आक्रमणको युगमा अमेरिकाले विश्वभर फैलिएका आफ्ना महँगा विमान, सैनिक र ठूला स्थायी सैन्य अखडालाई कति प्रभावकारी रूपमा सुरक्षित राख्न सक्छ? यो प्रश्नको उत्तर दिन अमेरिकालाई त्यति सजिलो देखिन्न । (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)
